Làng đúc đồng Phú Lộc Tây: là một làng nghề có trên 100 tuổi nằm nép mình bên dòng sông Cái sắp bị xoá sổ nhưng giờ đây, có một sự trỗi dậy thật kỳ lạ ở nơi này…
Cách đây 5 năm, làng đúc đồng Phú Lộc Tây thuộc huyện Diên Khánh, tỉnh Khánh Hoà là một làng nghề có trên 100 tuổi nằm nép mình bên dòng sông Cái này sắp bị xoá sổ nhưng giờ đây, có một sự trỗi dậy thật kỳ lạ ở nơi này. Lớp nghệ nhân trẻ tuổi đang phát huy tinh hoa của thế hệ cha ông đi trước, áp dụng phương pháp mới trong sản xuất để tạo ra sản phẩm không những giữ được dáng vẻ truyền thống, mà còn sắc sảo hơn.
Thời trước, làng nghề hoạt động tự phát nhưng không kém phần sôi động, do đồ đồng được nhiều người ưa chuộng, hơn nữa công nghệ sản xuất các loại sản phẩm bằng inox, nhựa, nhôm… chưa phát triển. Gần như nhà nào cũng có ít nhất vài chiếc nồi niêu, xoong chảo và một hai bộ lư đèn thờ cúng bằng đồng.
Một năm sau ngày miền Nam giải phóng, các hộ đúc đồng ở Phú Lộc Tây được quy tụ lại thành tổ chức tập thể Tổ hợp đúc Phú Lộc, sau đó nâng cấp mở rộng quy mô hoạt động sản xuất kinh doanh thành Hợp tác xã đúc Cao Thắng với trên 100 xã viên.
Làng Phú Lộc Tây chuyên đúc các loại chân đèn, lư hương… dành cho thờ cúng. Nguyên liệu chính để đúc là đồng phế liệu. Các lò đồng ở đây hiện vẫn giúp nhau theo lối “đổi công”, nghĩa là khi nhà này nấu đồng thì nhà kia qua giúp rồi xoay trở lại.
Có hai cách nung phế liệu đồng, trước đây dùng hai bể thổi lửa than hoa như lò rèn, hoặc đun bằng dầu nhớt, còn sau này chuyển đổi bằng khí đốt Oxygen. Dù nung theo cách nào, nhiệt độ lửa phải lên tới 1.000 độ thì đồng mới nóng chảy.
Ngày trước nồi nung và gáo múc đồng sau khi nóng chảy ở thể lỏng đều làm bằng đất sét. Nồi nung đặt chìm trong bể lửa, đồng nóng chảy có màu đỏ rực như lửa, một số tạp chất nổi trên bề mặt phải vớt ra trước khi đổ vào khuôn sản phẩm. Bây giờ thì nồi nung được làm từ phần đáy vỏ quả bom 500 cân Anh, nhưng nung đồng vài lần phải thay thế nồi khác.
Trước khi nung đồng phải chuẩn bị khuôn sản phẩm làm bằng đất sét, tùy theo vật dụng sẽ đúc như bát hương, bộ đèn thờ tổ tiên, chuông, cổ bồng hoa quả, chiêng, phèng la… Chỉ riêng bộ đèn thờ có ba cỡ: đại, trung, tiểu. Bộ lớn nhất cao 55 cm đúc 20 kg đồng, bộ nhỏ nhất cao 25 cm đúc 5 kg đồng. Cá biệt tại chùa Thiên Quang ở Phú Lộc Tây có một bộ đèn thờ cao 1,1m do ông Biện Cư đúc 50 kg đồng, ông Cư cũng là người đã đúc hàng trăm tượng Bác Hồ bán thân bằng đồng cho nhiều cơ quan, đơn vị trong tỉnh Khánh Hòa. Sau khi đúc sản phẩm, nghệ nhân phải làm nguội bằng những thao tác cắt, gọt, làm láng…
Hiện nay, sản phẩm của Phú Lộc Tây được tiêu thụ mạnh bởi đời sống của người dân đã được nâng cao, việc sắm một bộ đồ thờ bằng đồng không còn vượt quá khả năng kinh tế của gia đình. Bên cạnh đó, phải ghi nhận sự sáng tạo của các nghệ nhân, đã biến món đồ tưởng chừng không có gì cầu kỳ thành một thứ trang trí mỹ thuật trong nhà.
Sự hồi sinh của một làng nghề không những giải quyết được công ăn việc làm cho chính người dân địa phương, mà còn là một nét văn hoá làng quê độc đáo. Riêng với Phú Lộc Tây, đây còn là niềm tự hào của nhiều thế hệ quyết tâm giữ lại nét riêng của mình sau hơn một trăm năm.
